अर्धवार्षिक परीक्षा 2026-27
कक्षा-10
विषय-संस्कृत
समय : 03 घंटे ———————————————————————————————————————पूर्णांक : 75
निर्देशाः
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः सन्ति।
- प्रश्नानां सम्मुखे अङ्काः प्रदत्ताः।
- सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेनैव लेखनीयानि।
प्र. 1. उचितं विकल्पं चित्वा लिखत्— (1×6=6)
(i) अधोलिखितेषु अव्ययम् अस्ति—
(अ) रामः (ब) मोहनः (स) सर्वत्र (द) बालकः
(ii) अधोलिखितेषु अव्ययम् न अस्ति—
(अ) एव (ब) अध (स) अत्र (द) छात्रः
(iii) बालिकाशब्दस्य चतुर्थी विभक्तेः रूपम् अस्ति—
(अ) बालिकायै (ब) बालिकया (स) बालिकाम् (द) बालिकायाः
(iv) रामशब्दस्य सप्तमी विभक्तेः एकवचनम् अस्ति—
(अ) रामः (ब) रामे (स) रामेः (द) रामात्
(v) फलशब्दस्य प्रथमा विभक्तेः बहुवचनम् रूपम् अस्ति—
(अ) फलानि (ब) फलम् (स) फले (द) फलात्
(vi) बालकशब्दस्य पञ्चमी विभक्तेः रूपम् अस्ति—
(अ) बालकेन (ब) बालके (स) बालकः (द) बालकात्
प्र. 2. कोष्ठकात् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत्— (1×6=6)
(i) तत्पुरुष-समासस्य उदाहरणम् …………….. अस्ति।
(राजपुरुषः / असत्यम्)
(ii) ‘सूर्योदयः’ पदे …………….. सन्धिः अस्ति।
(दीर्घसन्धिः / गुणसन्धिः)
(iii) द्विगु-समासस्य उदाहरणम् …………….. अस्ति।
(रोगमुक्तः / त्रिभुवनम्)
(iv) द्वन्द्व-समासस्य उदाहरणम् …………….. अस्ति।
(जलमग्नः / हरिहरौ)
(v) ‘यदि + अपि’ सन्धियुक्तपदं …………….. भवति।
(यद्यपि / यदपि)
(vi) ‘अधोऽव’ पदे …………….. सन्धिः अस्ति।
(यण्सन्धिः / वृद्धिसन्धिः)
प्र. 3. उचितं युग्ममेलनं कुरुत्— (1×6=6)
(क) (ख)
(क) अनुगच्छति (i) मध्यमपुरुषः
(ख) प्राचार्यः (ii) गच्छति
(ग) पठसि (iii) भू धातोः
(घ) भविष्यकाले (iv) प्र
(ङ) भवति (v) अनु
(च) गम् धातोः (vi) लृट् लकारः
प्र. 4. एकपदेन उत्तरं लिखत्— (1×6=6)
(i) अत्र जीवितं कीदृशं जातम्?
(ii) ‘क्रीडितुम्’ इत्यस्मिन् पदे प्रत्ययः अस्ति?
(iii) ‘टाप्’ इत्यस्मिन् प्रत्ययस्य उदाहरणम् अस्ति?
(iv) ‘पठित्वा’ इत्यस्मिन् पदे प्रत्ययः अस्ति?
(v) वृक्षः कुत्र पतति?
(vi) केन सम्बन्धेन बालिकाः लवकथयोः गुरुः?
प्र. 5. शुद्धवाक्यानां समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धवाक्यानां समक्षं ‘न’ इति लिखत्— (1×6=6)
(i) ‘मूर्खः’ पदस्य विलोमपदं पण्डितः नास्ति।
(ii) ‘आम्र’ पदस्य गम्यपदं रसालम् अस्ति।
(iii) ‘शरीरम्’ पदस्य पर्यायपदं तनुः नास्ति।
(iv) ‘अतिदीपः प्रकाशः’ इत्यत्र प्रकाशः विशेष्यपदम् अस्ति।
(v) ‘सुदेवी बालिका’ इत्यत्र बालिका विशेषणपदम् नास्ति।
(vi) ‘सम्पत्ति’ पदस्य विलोमपदं विपत्ति अस्ति।
प्र. 6. वस्तुतः चोरः कः आसीत्? (2)
अथवा
केन समः बन्धुः नास्ति?
प्र. 7. निर्धनः जनः कथं वित्तम् उपार्जितवान्? (2)
अथवा
बालभावात् भिषकः कुत्र विराजते?
प्र. 8. माता सुरभिः किमर्थम् अश्रूणि मुञ्चति स्म? (2)
अथवा
कविः किमर्थं प्रकृतेः शरणम् इच्छति?
प्र. 9. अन्ते सर्वे मिलित्वा कस्य राज्याभिषेकाय तत्पराः भवन्ति? (2)
अथवा
रामस्य कुलपालस्य कण्ठस्य स्पर्शः कीदृशः आसीत्?
प्र. 10. नराणां प्रथमः शत्रुः कः? (2)
अथवा
माता सुरभिः किमर्थम् अश्रूणि मुञ्चति स्म?
प्र. 11. रेखाङ्कितपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत्— (कोऽपि द्वौ) (2)
(i) बुद्धिमती चपेटया पुत्रं प्रहृतवती।
(ii) त्वं माण्डलवत् विभेषि।
(iii) गजः वन्यपशून् शुण्डेन पोथयित्वा मारयति।
प्र. 12. अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति— (कोऽपि द्वौ) (2)
(i) तस्यै द्वे नात्रि।
(ii) विरम विरम आत्मश्लाघया।
(iii) जानाम्यहं तस्य नामधेयम्।
प्र. 13. वाच्य-परिवर्तनं कुरुत्— (कोऽपि द्वौ) (2)
(i) सः रोटिकां खादति।
(कर्मवाच्य)
(ii) छात्रेण हस्यते।
(कर्तृवाच्य)
(iii) रामः गृहं गच्छति।
(कर्मवाच्य)
प्र. 14. प्रश्नपत्रे समागतान् श्लोकान् विहाय स्वपाठ्यपुस्तकात् एकं सुभाषितम् लिखत्— (2)
प्र. 15. अधोलिखितेषु अशुद्धवाक्येषु शुद्धिं कुरुत्— (कोऽपि द्वौ) (2)
(i) बालकः पुस्तकं पठन्ति।
(ii) त्वम् कुत्र गच्छति।
(iii) श्री गणेशं नमः।
प्र. 16. प्रदत्तैः शब्दैः रिक्तस्थानानि पूरयत्— (कोऽपि चत्वारः) (1/2×4=2)
(स्थितप्रज्ञः, आत्मसत्त्वाधीनः, अहिभुक्, सदा, मेधामध्यमभक्षकः, चित्ते)
(i) अवक्रता यथा………………..
(ii) उष्ट्रः………………..पदविन्यासं चासीत्।
(iii) काकः………………..भवति।
(iv) ………………..समयस्स सदुपयोगः करणीयः।
(v) बकः अविचलः………………..इव तिष्ठति।
(vi) मयूरः………………..इति नाम्नापि ज्ञायते।
प्र. 17. प्रदत्तवाक्यैः घटनाक्रमानुसारं लिखत्— (1/2×4=2)
(i) जम्बूककृतोत्साहः व्याघ्रः पुनः काननम् आगच्छत्।
(ii) मार्गे सा एकं व्याघ्रम् अपश्यत्।
(iii) व्याघ्रः व्याघ्रमारी इयमिति मत्वा पलायितः।
(iv) प्रत्युत्पन्नमतिः सा शृगालं आक्षिपन्ती उवाच।
प्र. 18. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत्— (3)
अस्ति देहुलाख्यो ग्रामः। तत्र राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म। एकदा केनापि आवश्यककार्येण तस्य भार्या बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितृगृहं प्रति चलिता। मार्गे गहनकानने सा एकं व्याघ्रम् अदर्शयत्। सा व्याघ्रमागच्छन्तं दृष्ट्वा धापतः पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य जगाद— “कथमेकैकशो व्याघ्रभक्षणाय”?
(क) देहुलाख्यो ग्रामः कुत्र वर्तते स्म?
(ख) तस्य भार्या का आसीत्?
(ग) सा कं ददर्श?
अथवा
न्यायाधीशेन पुनस्त्रो घटनायाः विषये वक्तुमादिष्टे। आरक्षिणी निजपक्षं प्रस्तुतवती आक्षेपभूतस्तु सर्वतः प्राकारपर्यन्तं न्यायाधीशभूमिः भावितवान् निवेदितवान्। तेन आरक्षिणी अधानि युक्तवत् तद्वर्णानि त्वयाऽहं चोरितायाः मञ्जूषायाः गृह्णात् वारितः, अतः निजकृतस्य फलं भुङ्क्ष्व। अस्मिन् चौम्यभियोगे तु वर्षत्रयस्य कारादण्डं लक्षस्येति न्यायाधीशः आरक्षिणे कारादण्डमादिश्य तं जनं ससम्मानं मुक्तवान्।
(क) केन पुनस्त्रो घटनायाः विषये वक्तुमादिष्टे?
(ख) का प्राकारसम्पर्शं न्यायाधीशाभिभाष्य निवेदितवान्?
(ग) तं किं लक्षयसे?
प्र. 19. अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत्— (3)
“गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो,
बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः।
गपको वसनस्य गुणं न वायसः,
करी च सिंहस्य बलं न मूषकः॥”
(क) कः गुणं वेत्ति?
(ख) बलं कः न वेत्ति?
(ग) सिंहस्य बलं कः न वेत्ति?
अथवा
पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्।
पितास्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिविस्मयकारकम्॥
(क) कः बाल्ये पुत्राय विद्याधनं यच्छति?
(ख) पिता कस्मै बाल्ये महत् विद्याधनं यच्छति?
(ग) का उक्तिरस्तुतकारका?
प्र. 20. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत्— (3)
वनस्य हृदये समीपे एवका नदी वहति। एकः सिंहः सुखेन विश्राम्यते तदेवैकः वानरः आगत्य तस्य पुच्छं धुनाति। क्रुद्धः सिंहः तं प्रहर्तुमिच्छति परं वानरस्तु कूर्दित्वा वृक्षमारुह्य तदेव अन्यस्मात् वृक्षात् उपरि वानरः सिंहस्य कर्णमाकृष्य पुनः वृक्षापि आरोहति। एवमेव वानरः वारं वारं सिंहं क्षुद्रति। क्रुद्धः सिंहः इतस्ततः धावति, गर्जति परं केनापि कर्तुमसमर्थः एव तिष्ठति।
(क) कः सुखेन विश्राम्यते?
(ख) कः क्रुद्धः सिंहस्य पुच्छं धुनाति?
(ग) अपरः वानरः किं करोति?
अथवा
रामः—कथमसमसमानाभिजनो भवति?
विदूषकः—किं हृदयरोपमेण प्रतिवचनम्?
लवः—भ्रातराविव सौदयौ।
रामः—समरूपः शरीरसन्निवेशः। वयस्तु न किञ्चिदन्तरम्।
लवः—आवां यमलो।
रामः—सम्प्रति युयुत्सेति किं नामधेयम्? वन्दनायाम्…………….
(क) को आवां सौदयौ?
(ख) कथं शरीरसन्निवेशः?
(ग) लवः—आवां कौ?
प्र. 21. अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत्— (4)
संस्कृतभाषा अस्माकं देशस्य प्राचीनतमा भाषा अस्ति। प्राचीनकाले सर्वे एव भारतीयाः संस्कृतभाषया एव व्यवहारं कुर्वन्ति स्म। कालान्तरे विविधाः प्रान्तीयाः भाषाः प्रचलिताः अभवन् किन्तु संस्कृतस्य महत्त्वम् अद्यापि अक्षुण्णं वर्तते। सर्वे प्राचीनग्रन्थाः चत्वारो वेदाश्च संस्कृतभाषायामेव सन्ति। संस्कृतभाषा भारतराष्ट्रस्य एकतायाः आधारः अस्ति। अस्मात् एव संस्कृतभाषायाः ज्ञानम् आवश्यकम् अस्ति। “जयतु संस्कृतम्, जयतु भारतम्।”
(क) उपर्युक्त गद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखत।
(ख) सर्वे वेदग्रन्थाः कस्यां भाषायां सन्ति?
(ग) भारतराष्ट्रस्य एकतायाः आधारः कः?
(घ) अस्माकं देशस्य प्राचीनतमा भाषा का?
प्र. 22. स्व प्राचार्यस्य कृते अवकाशार्थं प्रार्थना पत्रं लिखत्— (4)
अथवा
अग्रजस्य विवाहे आमन्त्रयितुं स्वमित्रं प्रति पत्रं लिखत्।
प्र. 23. अधोलिखितेषु एकं विषयं स्वीकृत्य विशत्यधिक-शतशब्देषु (120) संस्कृत भाषायां निबन्धं लिखत्— (4)
(क) संस्कृतभाषायाः महत्त्वम्
(ख) पर्यावरणम्
(ग) महाकविः कालिदासः
(घ) अस्माकं भारत-देशः
Class 10th Hindi Half Yearly Question Paper 202-27
Class 10th English Half Yearly Question Paper 2026-27
Class 10th Sanskrit Half Yearly Question Paper 2026-27
Class 10th Science Half Yearly Question Paper 2026-27
Class 10th Social Science Half Yearly Question Paper 2026-27
Class 10th Maths Half Yearly Question Paper 2026-27